گرافیک

 

 

در سال‌های نه چندان دور زمانی که همه از غربی بودن و وارداتی بودن گرافیک سخن می‌گفتند، معلمی پژوهنده از پوسترهایی مذهبی نام می‌برد که دو قرن پیش وجود داشته است. او از پوسترها به عنوان نیای پوسترهای امروز ایران نام می‌برد. 
عنصر اصلی در این پوسترها خطاطی بوده است. ریتم‌های زیبایی که با خط ایجاد شده، نقش مسلط و عنصر اصلی کار است. موضوع اکثر این پوسترها شامل کلام یا اسامی اولیا مقدس اسلامی، شعرا، عرفا و ... می‌باشد.

یکی از این نوع پوسترها که به روزگار ما رسیده است، با چاپ سنگی تکثیر شده و تصویر حضرت عباس(ع) را نشان می‌دهد که طراح و خوشنویس ان میرزاهاشم است. در این تصویر جای رنگ زمینه، زره، بدن و اسب را خطوطی ریز و زیبا پر کرده است که تاثیر بافت را می‌گذارد. پوستر در میان احادیثی از ائمه همچون " انا مدینه العلم و علی بابها" و ... قاب شده است و در پایین آن رویدادهایی از زندگی اولیا دین نمایش داده شده است.

 

 

نمونه دیگر که شاید نمونه ثانوی و تجدید چاپ شده  از اثر اصلی باشد، در سال‌های بعد از جنگ جهانی دوم در کلکته (احتمالا توسط شیعیان هندوستان) چاپ و تکثیر شده است، نمایانگر اسامی پنج تن آل عبا است. این پوستر به طرز زیبایی خطاطی و تذهیب شده است و یحتمل در مکان‌های مذهبی، حسینیه‌ها، تکایا و توسط افراد برای مصارف شخصی (مانند تبرک خانه و حجره‌ها) استفاده می‌شده است.

 

اما تصویر دیگر که قدیمی‌ترین تصویر موجود از این نوع است تاریخ 1233 هـ . ق را بر خود دارد. این تصویر تمثال حضرت علی(ع) امام اول شیعیان را همراه با ذوالفقار نمایش می‌دهد. تصویر با آیه الکرسی قاب شده است و از نقوشی زیبا، هندسی و گیاهی برای تزیین آن استفاده شده است. نکته جالب توجه صورت تصویر است که بنا بر احترام و سنت‌های تصویری، چهره حضرت علی(ع)  نمایش داده نشده است و شاهد هاله نور در پیرامون آن هستیم. چیزی که در تصویر حضرت عباس(ع ) مشاهده نمی‌شود، زیرا این هاله و روبند سفید در نقاشی‌ها نیز مخصوص پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) بوده است. اما در بعضی از نقاشی‌های قهوه خانه‌ای نیز صورت سایر اصحاب و اولیا چون حضرت علی اکبر(ع) و حضرت عباس(ع) نمایش داده شده است.

 

از اینکه این گونه تصاویر کی و در چه زمانی منسوخ شده است، اطلاع دقیقی در دست نیست، اما می‌توان آن را همزمان با ظهور حکومت پهلوی و سخت‌گیری‌های رضاخان در برخورد با این گونه موارد دانست.

 

منابع:
ـ مرتضی ممیز. اعلان. انتشارات ویلهم. آلمان
ـ احسان یارشاطر. اوج‌های درخشان هنر ایران. انتشارات آگاه. تهران
ـ پیتر چلکوفسکی.  Graphic Arts . Encyclopaedia Iranica